مسئولیت قراردادی پزشک در برابر بیمار
چکیده
تعهداتی
که پزشک در درمان بیمار دارد، اعم از این که با رضایت بیمار یا بدون رضایت
او شروع به درمان او نماید، یکسان است و میزان خسارت قابل جبران نیز در هر
دو صورت، بطور مقطوع در قانون مجازات اسلامی تعیین شده است، لذا تعیین
نهائی قراردادی یا قهری بودن مسؤولیت پزشک مشکل است. تأکید قانونگذار بر
ضرورت حصول رضایت بیمار در مشروعیت اعمال پزشکی و پیش بینی شرط برائت،
نظریه قراردادی بودن مسؤولیت پزشک را تقویت مینماید و تعهدات قانونی و
حرفهای پزشک به عنوان تعهدات قانونی مترتب بر قرارداد بحساب میآیند.
رابطه پزشک و بیمار، قرارداد خصوصی موضوع
ماده 10 قانون مدنی است و با در نظر گرفتن طبیعت خاص خود تابع شرائط عمومی
صحت قراردادها است. پزشک به موجب قرارداد مذکور متعهد به درمان بیمار
میگردد و در راه رسیدن به شفای بیمار، با رعایت موازین فنی و علمی و
نظامات دولتی و آگاه نمودن بیمار از آثار و نتایج معالجه تلاش مینماید.
بدست نیامدن نتیجه مطلوب، فی نفسه دلالتی بر نقض قرارداد و تحقق مسؤولیت
پزشک ندارد و باید تقصیر پزشک ثابت گردد (مسؤولیت مبتنی بر تقصیر).
قانونگذار بنا به مصالحی، صرف ورود خسارت
به بیمار را اماره تقصیر ومسؤولیت پزشک قرارداد (ماده 319 قانون مجازات
اسلامی) و پزشک برای رهائی از مسؤولیت باید عدم تقصیر خود و به طریق اولویت
قطع رابطه سببیت را ثابت نماید. برای تعدیل مسؤولیت مفروض پزشک درماده 322
همان قانون، اجازه داده شده است که پزشک قبل از شروع به درمان از بیمار
تحصیل برائت نماید. شرط برائت باعث معافیت پزشک از مسؤولیت ناشی از تقصیر
خود نمیگردد و فقط اماره تقصیر وفرض مسؤولیتی را که از ماده 319 استنباط
گردید تا حد «مسؤولیت مبتنی بر تقصیر» تقلیل میدهد.
بدین ترتیب نه مسؤولیت پزشک مسوولتی مطلق و بدون تقصیر است و نه شرط برائت رافع تقصیرات پزشک در درمان است.
مقدمه
1- تبیین موضوع
پزشکی در بین مشاغل و حرفههای انسانی،
جایگاه خاصی داشته است و با هالهای از احترام و تقدیر که زمانی به تقدیس
نیز میرسید، برخوردار بوده است. زیرا این حرفه با جسم بشری و برای کم
کردن درد و بیماری آن ارتباط دارد. پزشک تنها انسانی است که با اراده خود
به وی اجازه میدهیم که با گرانترین شی وجودی ما یعنی؛ سلامتی بدنی و روحی
ما تماس داشته باشد. به همین دلیل عجیب نیست که حرفه پزشکی ارتباط زیادی
با دین داشته باشد و همسان علم خداشناسی باشد. در زمانهای قدیم به پزشک
کاهن گفته میشد و بیمار بهبودی خود را در کنیسه جستجو میکرد که کاهن
افسونگر با خواندن ورد و جادو تلاش میکرد تا خشم خدایان را که علت بیماری
میدانستند فرو نشاند. در نتیجه همین قداست و راز آلودگی حرفه پزشکی،
رابطه پزشک و بیمار رابطهای برابر نبوده است؛ پزشک ارادهای مقتدرانه و
آمرانه داشت و مسؤولیت جایی نداشت و بیمار تسلیم محض و اطاعت کور کورانه.
با این همه، فاصله بین پزشک و بیمار،
سابقاً کمتر بوده است و حتی تا نیمه قرن نوزدهم، بیمار همان اندازه از
بیماری خود میدانست که پزشک بدان آگاهی داشت؛ پزشک از طریق بعضی داروهای
ساده تلاش میکرد تا از شدت برخی از بیماریها مثل سرفه کردن و دل پیچه
بکاهد، ولی در بیشتر حالات قادر به جلوگیری از پیشرفت طبیعی بیماری نبوده
است. بیماریهای ساده خودبخود به سبب قدرت جسمی بشر برای پیروزی بر آن
بهبودی مییافت و بیماریهای خطرناک بیمار را از پا در میآورد، بدون
اینکه پزشک بتواند کمکی به بیمار نماید.
امورزه از افسونگری و غیبگوئی، در عمل
چیزی برای پزشکان باقی نمانده است. در مقابل، علم پزشکی به دستاوردهای
عظیمی رسیده است، به گونهای که میتوان گفت ظرف سی سال اخیر معادل سی قرن
گذشته پیشرفت نموده است؛ امکانات و تجهیزات پیچیده و داروها و ترکیبات
شیمیائی، علم پزشکی را تبدیل به معجزه نموده است. به گونهای که شاید بتوان
گفت در آن امر محالی وجود ندارد. بسیاری از بیماریهای لاعلاج سابق، مثل
طاعون و وبا و بیماریهای قلب و مغز و سرطان که روزگاری نسل بشر را کشتار
مینمود با استفاده از دستاوردهای علمی جدید پزشکی به راحتی درمان
میگردد.
با این همه حرفه پزشکی هرگز خالی از خطا
نبوده و نیست و بسیاری از روشهای درمانی و داروهای تولیدی که مورد استفاده
پزشکان قرار میگیرد موجب افزایش تهدید سلامتی جسمی بیماران گردیده است و
پیشرفت علوم پزشکی هم قربانیانی بجا میگذارد. مداخلات غیر درمانی، مثل
عملهای سقط جنین غیر درمانی، جراحیهای زیبائی، ساختن اعضای مصنوعی بدن و
عملیات باروری پزشکی و آزمایشگاهی و تجربیات انسانی هم به حوزه فعالیت علوم
پزشکی رخنه نموده است.
با پیشرفت علوم پزشکی، فاصله بین پزشک و
بیمار زیاد شد، به گونهای که امروزه آنها در خصوص مسائل معالجه با زبان
واحدی با هم سخن نمیگویند و فاصله میان آنها، سالیان طولانی تحصیل و
خبرویت علمی و تخصصی است. دگرگونی روشهای درمانی نیز بر این افزایش فاصله
کمک نمود؛ در بیشتر حالات، درمان بیماران در چارچوب بیمارستانهای عمومی یا
خصوصی صورت میپذیرد و طب را از حرفهای که ارتباط بین پزشک و بیمار،
رابطهای شخصی و مبتنی بر اعتماد و صداقت بود، به حرفهای گروهی کشاند و
بسیاری از عملیات طبی و جراحی توسط گروههای پزشکی متشکل از
پزشکان،دستیاران و تکنسین و پرستاران و ... که هر کدام درانجام عمل
حرفهای خود استقلال عمل دارد صورت میپذیرد و بسیاری از آنان را بیمار از
قبل نمیشناسد. بدین ترتیب رابطه انسانی پزشک و بیمار به حد ضعیفی تنزل
یافته است. شکی نیست که این عوامل، توازن بین طرفین را مختل نموده است و
بیمار کماکان تابع هیمنه و اقتدار پزشک باقیمانده است.
در مقابل این نابرابری عملی، قانونگذاران
بر برابری پزشک و بیمار تأکید مینمایند و اولین وسیله برای تحقق این
برابری، وضع مسؤولیت کیفری و مدنی پزشک از خطاهای فنی است که در هنگام
انجام اعمال پزشکی مرتکب میشوند. این امر باعث از بین رفتن مصونیت تام
پزشکان که در طول قرنهای مدید از آن بهره مند بودند گشت. در گذشته، پزشک
بعلت عدم دستیابی به راهکارهای درمان فقط ناظر درد و مشقت انسانی بیمار
بود، اما در حال حاضر که امکانات وسیع و پیشرفته در اختیار او قرار گرفته
است عذر او پذیرفته نیست. همانگونه که انسانهای امروز دیگر تمام مصیبتهای
خود را به حساب قضا و قدر نمیگذارد و در صورتی که درمانش با شکست مواجه
شود تردیدی در سرزنش پزشک و اقامه دعوی برای مطالبه خسارت ناشی از خطای
پزشک نمینماید.
حمایت از بیمار که طرف ضعیفتر در رابطه
خود با پزشک است تنها با وضع مسؤولیت در خطاهای فنی در درمان بیمار
برقرار نمیگردد. زیرا عمل پزشکی مشتمل بر دو جنبه است که هر کدام دیگری
را تکمیل مینماید : جنبه فنی و جنبه انسانی؛ از جنبه فنی، پزشک متعهد است
در درمان بیمارش تلاش صادقانه و موافق با دستاوردهای علمی پزشکی اقدام
بنماید و از جنبه انسانی نیز لازم است شخصیت بیمار را احترام نماید و به
اراده او اعتناء نماید و به تبع بدون حصول رضایت بیمار نمیتواند عمل پزشکی
بر روی جسم او انجام دهد. انسان بر جسم خود سلطه مطلق و آزادی کامل دارد و
حق حیات و سلامتی جسمانی از مهتمرین حقوق مربوط به شخصیت است و هیچ کس حتی
به بهانه معالجه آن نمی تواند جسم دیگری را مورد تعرض و صدمه قرار دهد. هر
چند قانون بخاطر مصلحت عمومی که در سلامتی افراد جامعه وجود دارد اعمال
پزشکی را مباح گردانیده است، ولی این اباحه را مشروط به حصول رضایت بیمار
یا نماینده قانونی وی نموده است، به گونهای که هر عمل طبی که بودن تحقق
این شرط صورت پذیرد مشروعیت خود را از دست می دهد و موجب مسؤولیت می گردد (
بند2 ماده 59 قانون مجازات اسلامی ).
این سؤال از دیر باز مطرح شده است که
رابطه پزشک و بیمار تابع وجود یک قرارداد فیما بین است و حقوق و تکالیف
طرفین از قبل مورد توافق آنها قرار گرفته است یا رابطه ای قانونی است که
تعهدات طرفین بموجب قانون مشخص شده است؛ تعهداتی که پزشک در معالجه بیمار
دارد اعم از اینکه قراردادی وجود داشته باشد یا نداشته باشد یکسان است،
لذا تعیین نهائی قراردادی یا قانونی بودن مسؤولیت پزشک با مشکل مواجه می
گردد. با این همه بنظر می رسد تاکید قانونگذار بر ضرورت حصول رضایت بیمار
قبل از شروع به درمان، نظریه قراردادی بودن مسؤولیت پزشک را تقویت می
نماید و مصلحت اجتماعی و حمایت از بیماران که در موقعیت ضعیفتری قرار
گرفتهاند اقتضاء می کند تعهدات قانونی و حرفهای پزشکان نیز در زمره
تعهدات قراردادی بحساب آیند (ماده 220 قانونی مدنی)
نقض تعهدات پزشک و ارتکاب خطای پزشکی موجب
ورود خسارات مادی و معنوی به بیمارمی گردد. این مشکلات همیشه ناشی از
عوامل قهری و ناخواسته نیست، بلکه در غالب موارد ناشی از سهل انگاری پزشک و
تقصیر وی می باشد. آیا بیمار زیان دیده حق دارد خسارات مذکور را مطالبه
نماید وتحت چه شرایطی پزشک مسؤولیت دارد؟
امروزه روابط پزشک و بیمار گسترش یافته
است و پیشرفت تکنولوژی علوم پزشکی اقتضا می کند تا ساز و کاری مناسب در نظر
گرفته شود که بر اثر آن امنیت جانی و سلامتی بیماران تأمین گردد و پزشک با
کوتاهی و تقصیرخود، جان و تن بیماران را به مخاطره نیفکند و پزشک خطا کار
مسوول باشد و جامعه نیز از خدمات پزشکان محروم نگردد. تحمیل مسؤولیت سنگین
بر پزشکان، آرامش خاطر آنها را زدوده و از درمان بیماران استنکاف
مینمایند. تمامی سخن در یافتن مبنایی علمی و منصفانه برای مسؤولیت و برائت
پزشک است؛ مبنایی که با حقوق مدرن تطابق داشته باشد و با مبانی فقهی و
نظریات فقها سازگاری داشته باشد. قانون بدون مبنای علمی، دوام و بدون
سازگاری با عرف و مذهب مقبولیت عمومی نمی یابد.
2- سؤالات اصلی تحقیق
این تحقیق براساس سؤالهای مشخصی انجام
می شود که بیان سؤالهای جزئی آن در اینجا امکان پذیر نیست و لذا به ذکر
سؤالهای اساسی این پژوهش علمی می پردازیم:
1- با توجه به ماهیت دو بعدی تعهدات پزشک
که هم قراردادیاند و هم حرفهای؛ آیا نقض تعهدات مذکور موجب مسؤولیت
قراردادی است یا مسؤولیت قهری؟
2- در مورد سؤال فوق، در صورتی که مسؤولیت
پزشک قراردادی باشد، آیا قرارداد پزشکی از جهت شرایط عمومی صحت، همسان
سایر قراردادها است و با کدامیک از عقود معین قابلیت تطبیق دارد؟
3- قرارداد مذکور چه تعهداتی را بر پزشک تحمیل می نماید؟
4- شرائط مسؤولیت قراردادی پزشک کدام است و تقصیر چه نقشی در مسؤولیت و برائت پزشک دارد؟
3- فرضیههای تحقیق
با توجه به سؤالهای اساسی تحقیق، فرضیههای تحقیق به صورت زیر به اثبات خواهد رسید:
1- علی الا صول مسؤولیت پزشک در برابر
بیمار مسؤولیت قراردادی است و اگر توافق طرفین بر معالجه نباشد پزشک در
برابر بیمار هیچگونه مسؤولیتی ندارد. استثنائاً درمواردی که پزشک بدون
رضایت بیمار شروع به درمان او می نماید مسؤولیت پزشک قهری است.
2- قرارداد پزشکی با نظر گرفتن طبیعت خاص
خود تابع شرائط عمومی قراردادها است و قرارداد مذکور با هیچ یک از عقود
معین مطابقت ندارد و قراردادی خصوصی است.
3- قرارداد پزشکی موجب ایجاد تعهداتی بر
دوش پزشک می گردد. هر چند غالب تعهدات مذکور، تعهد قانونی یا حرفهای
میباشند، ولی تعهدات مذکور منتسب به قراردادند (ماده 220 قانون مدنی) و
نقض آنها تخلف قراردادی به شمار می رود.
4- در صورت نقض تعهدات قراردادی، پزشک
مسوول جبران خسارت وارده بر بیمار است. مبنای نظری مسؤولیت پزشک نظریه
تقصیر است. بنا به مصالحی صرف ورود ضرر به بیمار «اماره تقصیر» پزشک شناخته
شده است. «شرط برائت» در قرارداد پزشکی باعث جابجائی بار دلیل اثبات تقصیر
پزشک و رجوع به نظریه تقصیر میگردد. در یک کلام مبنای مسؤولیت پزشک تقصیر
ثابت شده یا مفروض پزشک است و در صورت تقصیر شرط برائت کارآئی ندارد.
4-ضرورت و هدف تحقیق
مسؤولیت پزشک در برابر بیمار هر چند از
موضوعات قدیمی طرح شده در حقوق اسلامی است، اما پیشرفتهای بدست آمده در
علوم پزشکی و گشودن بابهای جدید در رابطه پزشک و بیمار، معالجه بیمار توسط
پزشک را از یک رابطه فردی قدیمی شناخته شده درفقه خارج ساخته است. دولت با
وضع قواعد و مقرارت آمره، این رابطه را تنظیم نموده است. هماهنگی فقه و
حقوق اسلامی و مقتضیات زمان، دغدغه اصلی همه اندیشمندان مسلمان قرن حاضر
است؛ ازیکسو باید حقوق جدید را شناخت و مطالعه تحولات حقوقی دیگر کشورهای
دنیا ضروری است و از سوی دیگر جستجوی مبنایی در حقوق موضوعه که بتواند نیاز
امروز جامعه را بر طرف کند و در عین حال، با تحولات حقوقی دیگر کشورها
سازگاری داشته باشد و همزمان با مبانی فقهی مباینتی نداشته باشد، لازم
است.
تلاش برای الحاق مسؤولیت پزشک به یکی از
دو ماهیت مسؤولیت قراردادی یا قهری، در نظام حقوقی شرعی که از یکسو مرز
قاطعی میان مسؤولیت کیفری و مدنی دیده نمیشود و دیه واجد و صف دوگانه
مسؤولیت است و از سوی دیگر تفاوتی میان مسؤولیت قراردادی و قهری دیده
نمیشود، شاید در ظاهر عبث بنظر میرسد. اما در همه دنیا، میان این دو نظام
مسؤولیت تفکیک قائل شدهاند و از نظر عملی آثار متفاوتی بین آنها دیده
میشود و قانونگذار ایران نیز جدائی دو مسؤولیت را پذیرفته است. ناگزیر
باید با کاروانی که به سرعت میگذرد همگام شویم. این تحقیق در صدد روشن
نمودن وضعیت حقوقی مسؤولیت مدنی پزشک و شرائط و آثار نظریه پذیرفته شده
میباشد.
یکی از مهمترین دغدغههایی که انگیزه این
تحقیق شده است، شناخت مبانی نظری مسؤولیت پزشک و نقش تقصیر در مسؤولیت و
برائت اوست. نگارنده به عنوان پاسخ به دغدغه ذهنی خود بر آن شد تا ضمن
بررسی نظریه مسؤولیت محض پزشک که به تبعیت از نظریه مشهور فقهای امامیه،در
میان حقوقدانان پذیرفته شده است،بی اعتباری آن را مدلل دارد و قرائتی نو
از مواد قانون مجازات اسلامی در خصوص مبنا قراردادن تقصیر در مسؤولیت پزشک و
بیاعتباری شرط برائت در صورت تقصیر پزشک را ارائه نماید. با عنایت به
ابهامات موجود در قانون مجازات اسلامی در این خصوص، ضرورت انجام تحقیق به
خوبی احساس میشود. این تحقیق برای عموم افراد جامعه، بویژه قضات و وکلای
دادگستری، دانشجویان حقوق، پزشکان و بیمارستانها میتواند مفید واقع شود و
نتیجه گیریها نیز میتواند مورد توجه قانونگذار واقع گردد.
علاقه شخصی نگارنده به مطالعه در مسؤولیت
مدنی پزشک نیز در انتخاب موضوع بیتأثیر نبوده است؛ در مقطع کارشناسی ارشد،
پایان نامه تحصیلی تحت عنوان «مسؤولیت مدنی ناشی از خطای شغلی پزشک» تحت
راهنمائی استاد گرانقدر دکتر ناصر کاتوزیان این علاقه فعلیت پیدا کرد.
5- پیشینه تحقیق
در زمینه مسؤولیت پزشک – صرف نظر از
قراردادی یا قهری بودن آن – بصورت نامنظم تحقیقات فقهی و حقوقی صورت
گرفته است؛ فقها در کتب فقهی د رلابلای فروعات فقهی، مسؤولیت پزشک را مورد
بحث قرار دادهاند؛ اساتید حقوق نیز به عنوان چهرهای خاص از مسؤولیت
مدنی، مبحث یا گفتار یا مقالهای را به این امر اختصاص دادهاند. بعضی از
نویسندگان حقوقی یا پزشکی نیز در قالب تألیف یا تصنیف یا ترجمه، مسؤولیت
پزشک یا پارهای از اعمال پزشکی مثل، باروی مصنوعی، سقط جنین، ژن درمانی و
یا خطای پزشکی و علل آن را مورد بحث قرار دادهاند. پارهای از پایان
نامههای تحصیلی دانشجوئی در مقطع کارشناسی ارشد به بررسی مسؤولیت مدنی یا
کیفری پزشک اختصاص یافته است. با همه اینها،بنظر میرسد تا بحال تحقیق
جامعی درزمینه موضوع مورد بحث، به صورتی که در این طرح به آن اشاره شده است
صورت نگرفته است. در این تحقیق از تمامی تألیفات مذکور که نگارنده بدانها
دسترسی داشته است استفاده نموده است. با وجود تلاش فراوان به رویه قضائی
ایران دسترسی کاملی حاصل نشد و آنچه بیشتر مورد کنکاش قرار گرفته است آراء
صادره از دادگاههای خارجی است. نگارنده بدلیل عدم بضاعت علمی قادر به
مراجعه مستقیم به منابع خارجی بویژه فرانسوی نبوده است و فقط به ترجمه و
تألیفهایی که به زبان عربی صورت گرفته است مراجعه نموده است و محدودیت
مذکور، بی تردید در سرنوشت این تحقیق بی تأثیر نبوده است.
6- روش تحقیق
به طور کلی شیوه تحقیق حاضر، روش توصیفی،
تحلیلی و به صورت کتابخانهای است. در بخشی از تحقیق به توصیف پدیدههای
مورد نظر پرداخته شده است. در بخشیهای دیگر با استفاده از روش فوق روابط
حقوقی ناشی از این پدیدهها مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. با توجه به
اینکه نوع تحقیق «نظری و کاربردی» است در هنگام برخورد با مسائل جدید و
یا کشف موارد ابهام راه حلهایی ارائه میگردد.
7- تقسیمات
موضوع اصلی بحث این تحقیق «مسؤولیت
قراردادی پزشک در برابر بیمار» است و ناگزیریم که پارهای از مسائل حقوقی
مرتبط با قرارداد پزشکی، تعهدات ناشیه از قرارداد مذکور و مسؤولیت
قراردادی پزشک را مورد بحث قرار داده و تجزیه و تحلیل نمائیم. فصل اول را
به کلیات اختصاص داده و فواید عملی تمیز مسؤولیت قراردادی و قهری و ماهیت
مسؤولیت مدنی پزشک و انتخاب و جمع میان مسؤولیت قراردادی و قهری پزشک
مورد بحث قرار میگیرد. در فصل بعدی پس از تعریف قرارداد پزشکی، شرائط
عمومی قراردادها، و تطبیق آن با قرارداد پزشکی و ماهیت حقوقی و اوصاف
قرارداد پزشکی مورد بحث قرار میگیرد. درفصل سوم به تعهدات قراردادی
پزشک در برابر بیمار شامل تعهدات فنی و انسانی مورد مطالعه قرار میگیرد.
سرانجام در آخرین فصل، شرائط مسؤولیت قراردادی پزشک شامل نقض تعهدات (خطای
پزشکی) و ورود خسارت و رابطه سببیت بیان خواهد گردید. در مبحثی جداگانه
شرط برائت و تأثیر آن در مسؤولیت پزشک مورد بررسی قرار میگیرد.
فهرست مطالب
چکیده................................................................................................................... 1
مقدمه.................................................................................................................... 2
فصل اول: کلیات ............................................................................................... 8
مبحث اول: فواید عملی تمیز مسؤولیت قراردادی و قهری .......................... 12
گفتار اول : تفاوت در جنبههای ماهوی................................................................... 12
گفتار دوم : تفاوت در جنبههای شکلی.................................................................... 21
مبحث دوم : ماهیت مسؤولیت مدنی پزشک................................................... 26
گفتار اول : نظریه مسؤولیت قهری.......................................................................... 26
گفتار دوم : نظریه مسؤولیت قراردادی.................................................................... 30
گفتار سوم : نظریه منتخب...................................................................................... 35
مبحث سوم : انتخاب و جمع میان مسؤولیت قراردادی و قهری................... 39
فصل دوم: قرارداد پزشکی ............................................................................ 44
مبحث اول: ارکان قرارداد پزشکی .................................................................. 48
گفتار اول: تراضی ................................................................................................ 48
گفتار دوم: اهلیت ................................................................................................. 59
گفتار سوم: مورد معامله در قرارداد پزشکی .......................................................... 70
گفتار چهارم: مشروعیت جهت معامله..................................................................... 78
مبحث دوم: ماهیت حقوقی و خصوصیات قرارداد پزشکی............................ 80
گفتار اول: ماهیت حقوقی قرارداد پزشکی ............................................................. 80
گفتار دوم: خصوصیات قرارداد پزشکی.................................................................. 93
فصل سوم: تعهدات قراردادی پزشک .......................................................... 99
مبحث اول: تعهد به درمان بیمار ................................................................... 100
گفتار اول- قاعده کلی: تعهد به وسیله ................................................................ 101
گفتار دوم- استثنائات قاعده: تعهد به نتیجه........................................................... 105
گفتار سوم: تحلیل تعهد پزشک در قانون مجازات اسلامی ................................... 120
مبحث دوم: تعهد به ادامه درمان ................................................................... 122
گفتار اول : تبیین تعهد به ادامه درمان.................................................................. 122
گفتار دوم: اسباب معافیت از تعهد....................................................................... 125
مبحث سوم: داشتن مهارت و رعایت موازین فنی و علمی و نظامات دولتی 129
گفتار اول: داشتن مهارت و قابلیت علمی ............................................................ 130
گفتار دوم: رعایت موازین فنی و علمی ............................................................... 134
گفتار سوم: رعایت نظامات دولتی ....................................................................... 140
مبحث چهارم: تعهد به آگاه نمودن بیمار ...................................................... 145
گفتار اول: رضایت آگاهانه ................................................................................. 146
گفتار دوم: آگاه سازی در مراحل مختلف درمان................................................... 151
گفتار سوم: محدوده تعهد بر آگاه سازی ............................................................. 157
مبحث پنجم: اخذ رضایت بیمار..................................................................... 165
گفتار اول: رضایت به درمان ............................................................................... 166
گفتار دوم: معافیت پزشک از اخذ رضایت .......................................................... 167
مبحث ششم: عدم افشای اسرار بیمار ........................................................... 174
گفتار اول: ارکان مسؤولیت افشای اسرار پزشکی................................................. 176
گفتار دوم: مواردی که افشای سر جایز است ...................................................... 178
فصل چهارم: شرائط مسؤولیت قراردادی پزشک.................................. 188
مبحث اول: نقض قرارداد پزشکی ................................................................ 189
گفتار اول: وجود قرارداد پزشکی ....................................................................... 189
گفتار دوم: عدم اجرای تعهد (خطای پزشکی)....................................................... 199
مبحث دوم: ورود خسارت ............................................................................ 234
گفتار اول: اقسام خسارت ................................................................................... 234
گفتار دوم: شرائط خسارت قابل مطالبه ................................................................ 244
مبحث سوم: رابطه سببیت .............................................................................. 258
گفتار اول: رابطه سببیبت و تمیز سبب در تعدد اسباب.......................................... 259
گفتار دوم: تأثیر اسباب خارجی بر مسئولیت پزشک ............................................. 266
مبحث چهارم : شرط عدم مسؤولیت قراردادی (شرط برائت).................... 289
گفتار اول : نظریه شرط عدم مسؤولیت (معافیت از تقصیر)................................... 290
گفتار دوم : نظریه شرط عدم مسؤولیت (جابجایی بار دلیل)................................... 294
نتایج.................................................................................................................... 302
پیشنهادها............................................................................................................. 307
فهرست منابع ...................................................................................................... 311
فهرست مطالب..................................................................................................... 327
